Odrywamy się od rzeczywistości - Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie

twórczość artystyczna więźniów

w zbiorach Muzeum Martyrologicznego w Żabikowie

Sztuka – słowo to przywołuje na myśl obrazy, rzeźby, teatr, muzea i galerie.

tekst

Sztuka – słowo, które nierzadko staje się synonimem piękna. Piękna wytworzonego przez człowieka, nawet jeśli jest ono głęboko ukryte pod warstwami interpretacji.

Jak więc Sztuka może być zestawiona w jednym zdaniu, epitecie wraz ze słowem obóz koncentracyjny? I czy – jak zauważa Andrzej Betlej – obiekty wykonane przez więźniów
w obozach są rzeczywiście dziełami sztuki, czy tylko świadectwami przeszłości[1].

W warunkach pozbawionych nadziei więźniowe obozów z całych sił starali się przetrwać kolejne dni, dlatego obok zaspokajania najpotrzebniejszych potrzeb życiowych, wśród „heftilngów” (heftling – więzień obozu koncentracyjnego, z niem. Häftling – więzień) pojawiła się jeszcze jedna – potrzeba odwrócenia ich uwagi od nieprzyjaznego i strasznego świata, jaki ich otaczał. Drogę do tego, mimo niesprzyjających warunków, więźniowie znaleźli w czymś, co w normalnych warunkach nazwalibyśmy życiem kulturalnym. Podczas dłużących się za drutami dni, jakiekolwiek rzemiosło pozwalało więźniom nie tylko na kreowanie czegoś o wartości estetycznej, ale także dawało szansę na pokazanie swoich emocji i pielęgnowanie wspomnień o wolności.

Doświadczenie drugiej wojny światowej odcisnęło swoje piętno na kolejnych pokoleniach. Dziś nowe generacje odtwarzają spisane wspomnienia tamtych czasów w wyobraźni w czarno-białych kadrach, w których wydawać by się mogło, że nie ma miejsca na kolory.

Wystawa pt. „Odrywamy się od rzeczywistości” ma na celu ukazanie kolorów w świecie pełnym ponurych i mrocznych wydarzeń. Kolorów, które więźniowie obozu karno-śledczego w Żabikowie sami wprowadzali w świat zamknięty za ogrodzeniem z drutu kolczastego.

Paleta barw była tak szeroka, jak pragnienie życia więźniów oraz ich kreatywność. Rysunek, rzemiosło, poezja, teatr, piosenka – każda z tych wydawałoby się błahych rzeczy, dla ludzi żyjących wśród niekończącego się terroru stawała się zmaterializowaną nadzieją na to, że, jak pisała Irena Bobowska, sparaliżowana więźniarka Fortu VII w Poznaniu, w wierszu, który stał się hymnem więźniarek Fortu:

Wszystko będzie dobrze

Jasne przyjdą dni

Słońce nam zaświeci

Otworzą Fortu drzwi [2]

[1] Andrzej Betlej, Słowo wstępne, [w:] Twarzą w twarz. Sztuka w Auschwitz: w 70. rocznicę utworzenia Muzeum na terenie byłego niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady, Kraków 2017, s. 7.

[2] Aleksandra Pietrowicz, Lager der Blutrache – Obóz krwawej zemsty, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2009, nr 4 (99), Niemieckie obozy i sowieckie łagry, s. 41.

Obozy koncentracyjne miały jedną podstawową funkcję – wyniszczenie. Wśród tysięcy relacji znaleźć można historie o bólu, cierpieniu, niewolniczej pracy, chorobach, głodzie i śmierci. Wśród tych samych relacji możemy odnaleźć także informacje o toczącym się za drutami życiu kulturalnym więźniów, zarówno legalnym, jak i tym toczącym się w głębokiej tajemnicy przed władzami obozowymi. Paradoksalnie ci sami komendanci, którzy zezwalali na okrucieństwo wobec więźniów, zezwalali na zakładanie bibliotek, orkiestr, warsztatów rzemieślniczych czy grup teatralnych, a także organizację zawodów sportowych, w których brali udział więźniowie. Pozwolenie na udział więźniów we wspomnianych przedsięwzięciach nie miało nic wspólnego z troską o rozwój i dobre samopoczucie więźniów, nazistom chodziło szczególnie o ich charakter propagandowy, korzyści materialne, a także możliwość pochwalenia się posiadaniem pięknych przedmiotów, dużej orkiestry czy świetnego boksera. Za przykład może posłużyć Lagermuseum w KL Auschwitz, utworzone na zlecenie obozowego SS w październiku 1941 roku, w którym zbierano judaika przywożone przez Żydów z całej Europy do Birkenau oraz inne cenne przedmioty, a także dzieła plastyczne o różnej tematyce, tworzone w obozie na zlecenie esesmanów.

Oprócz legalnych form życia kulturalnego, zezwalanych przez administrację obozową, wśród więźniów powstawały także nielegalne inicjatywy, takie jak rozpowszechnianie zabronionych utworów literackich i prasy (przemycanych na teren obozów), organizowanie akademii i teatrzyków z okazji różnych świąt, a także oświaty. Szczególnie trudnym wyzwaniem dla więźniów było tworzenie rzemiosła artystycznego, ponieważ już samo zorganizowanie potrzebnych przyborów plastycznych było wyzwaniem, które mogli przypłacićżyciem.

Tworzenie w izolacji, w atmosferze strachu i śmierci miało największą wartość dla samych więźniów, gdyż dzieła, jakie wykonywali, pozwalały im się chociaż na chwilę oderwać się od obozowej rzeczywistości. Rysując portret współwięźnia, zachowywano jego podobiznę, zostawał on zapamiętany, rysunek mógł też zostać wysłany nielegalnymi drogami do rodziny, czasami jako jedyna pamiątka po więźniu. Nie można zapominać również, że namalowany portret mógł oznaczać dodatkową porcję jedzenia jako formę zapłaty. Narysowane scenki z życia obozowego przekazują obraz beznadziei opisywany w licznych relacjach, którego nie znajdziemy na żadnych fotografiach, a sąświadectwem zbrodni. Z kolei rysunki przedstawiające widoki nie związane z wojną i obozami, pokażą nam tęsknotę więźnia za wolnością i życiem, jakim cieszyli się przed osadzeniem w obozie.

Sztuka, która powstawała w obozach koncentracyjnych, miała różne oblicza, przybierała różne formy, ale zawsze była przejawem oporu przeciwko systematycznemu odczłowieczaniu istnień ludzkich.

Niezwykłą formą przeciwstawienia się więźniów za pomocą sztuki była Kolumna Trzech Orłów, którą wykonali więźniowie Majdanka pod okiem przedwojennego rzeźbiarza Albina Marii Bonieckiego. Jej powstanie wiąże się z wizytacją Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w obozie na Majdanku. Władze obozu, chcąc stworzyć pozory normalności, nakazały ozdobienie różnych jego części. W trzonie kolumny więźniowie umieścili skrzynkę z wykradzionymi z krematorium prochami pomordowanych współtowarzyszy i tym samym kolumna stała się pierwszym pomnikiem upamiętniającym ofiary obozu koncentracyjnego.

Posiadanie kartki papieru, ołówka, rysunku wiązało się z niebezpieczeństwem, karą, która mogła doprowadzić do śmierci, a mimo wszystko więźniowie decydowali się na tworzenie rzeczy pięknych, mających pozostaćświadectwem ich tragicznych losów.

Funkcjonujące od wiosny 1943 r. Więzienie Policji Bezpieczeństwa i Wychowawczy Obóz Pracy w Żabikowie (Polizeigefängnis der Sicherheitspolizei und Arbaitserziehungslager in Posen-Lenzingen) podlegało poznańskiej kierowniczej placówce Tajnej Policji Państwowej (Geheime Staatspolizei, gestapo) i stanowiło kontynuację Fortu VII w Poznaniu. Za jego drutami osadzano m.in. osoby podejrzane o działalność skierowaną przeciwko okupantowi niemieckiemu, konspirację, a także Polaków oskarżonych o niepodporządkowanie się przymusowi pracy. Obóz w Żabikowie był obozem przejściowym, więźniowie spędzali w nim średnio kilka tygodni, następnie kierowano ich do obozów koncentracyjnych, takich jak Auschwitz, Gross-Rosen, Mauthausen i Sachsenhausen, a kobiety do Ravensbrück. Teren obozu dzielił się na dwie części: więzienie gestapo (sektor śledczy) oraz Wychowawczy Obóz Pracy (sektor karny).

Jak powszechne było tworzenie sztuki wśród więźniów obozu w Żabikowie? Odpowiedź na to pytanie jest niejednoznaczna, ponieważ zachowała się jedynie niewielka ilość relacji na temat życia kulturalnego w obozie. Najbogatszym zbiorem relacjonującym interesujący nas temat są wspomnienia Aleksandry Markwitz-Bielerzewskiej[3], byłej więźniarki obozu w Żabikowie. W swoich wspomnieniach zwraca ona szczególną uwagę na wynajdowanie przez więźniarki najróżniejszych sposobów, by zająć swoje myśli, a także wzajemnie wspierać się psychicznie. Organizacja jasełek, przygotowywanie „akademii” czy wspólne obchodzenie świąt takich jak Dzień Matki, dla ich uczestniczek miało bezcenną wartość.

Mówiąc o życiu kulturalnym, podział obozu na dwie części miał szczególne znaczenie, ponieważ więźniowie, którzy trafiali do Wychowawczego Obozu Pracy, całymi dniami ciężko harowali, co pozbawiało ich większych chęci i sił do dodatkowych działań, natomiast więźniowie osadzeni w sektorze śledczym pozostawali zamknięci w barakach przez większą część dnia. Co prawda mieli dzięki temu sporo czasu na realizację różnych przedsięwzięć, jednak możliwość zdobycia jakichkolwiek materiałów była bardzo ograniczona, ponieważ większość artykułów wykorzystywanych do tworzenia przedmiotów codziennego użytku, ale także przedmiotów o charakterze symbolicznym, przemycana była z warsztatów, w których pracowali więźniowie. Kolejną przeszkodą w podejmowaniu działań „kulturalnych” był przejściowy charakter obozu, który ograniczał zaufanie do współwięźniów, a ono z kolei było niezbędnym środkiem do utrzymania pewnej działalności w tajemnicy przed załogą obozową. Więźniowie polityczni w oczekiwaniu na przesłuchania i wyroki musieli mierzyć się z dłużącym się czasem pełnym obaw i strachu, co z pewnością było dla nich mimo trudności dodatkową motywacją, by podjąć działania mające na celu „oderwanie się” od rzeczywistości obozowej. Szczególną aktywnością w tej dziedzinie odznaczyły się we wspomnieniach więźniów harcerki, które – chcąc podtrzymać siebie oraz inne współwięźniarki na duchu – organizowały „akademie” i małe przedstawienia z różnych okazji. Aleksandra Markwitz-Bielerzewska, która w Żabikowie była osadzona w celi D wraz z innymi harcerkami, tak wspominała sposoby, jakie kobiety wspólnie znajdowały, by wspierać się psychicznie:

[…] jak uodpornić psychicznie celę? Jeśli bowiem tak dalej będzie, kobiety załamią się.

Postanowiłyśmy sięgnąć do tak bogatego arsenału środków, w jaki wyposażyła nas tradycja harcerska.

A więc piosenka, a więc gawęda!

Zaczęłyśmy od piosenki i niebawem „zaraziłyśmy” nią całą celę. A była to dziwna piosenka, nie ta śpiewana pełnym głosem. Tony jej brzmiały cichuteńko, nie mogły przecież wydostać się poza ściany. Niemniej – a może właśnie dlatego – była to piosenka „mocna”.

Już było trochę lepiej. Już trochę pogodniejsze twarze. Czasami nawet z przebłyskiem uśmiechu.

Wywoływałyśmy jakieś miłe wspomnienia. Opowiadałyśmy sobie o domu, rodzinach, dzieciach.

Wyłaniać się zaczęły talenty śpiewacze, gawędziarskie, recytatorskie, aktorskie[4].

[3] Aleksandra Markwitz-Bielerzewska, ur. 14 maja 1919 r. w Poznaniu, aktywnie uczestniczyła w działalności konspiracyjnej wśród poznańskich harcerek, głównie prowadząc tajne nauczanie. Została aresztowana 18 lutego 1944 r. i po śledztwie gestapo osadzona w obozie w Żabikowie. Następnie przetransportowana do KL Ravensbrück i dalej do filii obozu KL Buchenwald w Lipsku. Po wojnie ukończyła studia historyczne na Uniwersytecie Poznańskim. Podjęła także działalność w ZHP. Zmarła 14 września 2007 r.

[4] Aleksandra Markwitz-Bielerzewska, Wspomnienia więźniarki Żabikowa, oprac. Renata Wełniak, Żabikowo 2011, s. 32.

Jednym z najczęściej rysowanych przez więźniów obozów koncentracyjnych motywów były portrety. Więźniowie rysowali podobizny swoich współtowarzyszy, a także wykonywali autoportrety. Pozostawienie czyjejś podobizny z formie rysunku miało znaczący charakter w budowaniu wewnętrznego oporu przeciwko tragicznemu losowi. Wykonywanie portretów mogło być formą podziękowania, koleżeńskiej sympatii czy też po prostu wykonaniem zlecenia, jednak zawsze portret stawał się pamiątką, która mogła mieć wiele interpretacji. Portret mógł zastąpić zdjęcie więźnia w sekretnie wysłanym liście do rodziny; mógł posłużyć jako odbicie portretowanej osoby, ukazać jej wygląd i stan, w jakim się znajdowała, jednak przede wszystkim portret stawał sięświadectwem ludzkiego istnienia, które w brutalny sposób miało zostać przerwane w obozie koncentracyjnym.

Można założyć, że posiadanie własnego portretu przez więźnia było swego rodzaju zabezpieczeniem, że nawet jeśli straci on życie w obozie koncentracyjnym, wraz z setkami innymi więźniów jedynie jako kolejny numer, to jego wizerunek przetrwa, dzięki czemu przetrwa on w ludzkiej pamięci.

Jedyny znany portret narysowany w obozie w Żabikowie przedstawia Jana Kotlarka[5], wykonał go 9 października 1944 r. współwięzień – Leon Rudner[6].

U dołu dedykacja „Cierpliwemu” ofiaruje Leon.

Ołówek, 14,6 x 12,5 cm, bibuła. Oryginał znajduje się w Muzeum Zamek Górków
w Szamotułach.

[5] Jan Kotlarek, ur. 3 lipca 1916 r. Aresztowany za działalność konspiracyjną osadzony w więzieniu w Szamotułach, następnie w obozie w Żabikowie. Przeżył okupację, zmarł w 2006 r.

[6] Leon Rudner, ur. 16 grudnia 1914 r., więziony w Żabikowie, następnie przetransportowany do KL Mauthausen. Przeżył okupację, zmarł w 2005 r.

Portret Aleksandry Markwitz-Bielerzewskiej wykonany w KL Ravensbrück.

U dołu inicjały „TK”.

Ołówek, 21 × 14,8 cm, papier. Własność Muzeum Martyrologicznego w Żabikowie.

Autor: Zbigniew Dłubak[7] (pseudonim: Andrzej Zdanowski)

Portret współwięźnia wykonany w KL Mauthausen.

Akwarela, 21 × 15,5 cm, papier. Własność Muzeum Martyrologicznego w Żabikowie.

[7] Zbigniew Dłubak, ur. 26 kwietnia 1921 r. w Radomsku, teoretyk sztuki, malarz. Ze względów konspiracyjnych od 1942 r. ukrywał się pod nazwiskiem Andrzej Zdanowski, więzień KL Auschwitz i KL Mauthausen.