14. Luboń. Zbiorowe mogiły więźniów zamordowanych przez Niemców
Mogiła zbiorowa na cmentarzu parafialnym przy ul. Traugutta 17 w Luboniu, z tablicą informującą o pochowaniu w tym miejscu 33 więźniów – ofiar masowej egzekucji przeprowadzonej w dniu 22 stycznia 1945 r. Wśród rozstrzelanych byli Polacy, mieszkańcy okolic Makowa Mazowieckiego, aresztowani przez Niemców w listopadzie 1944 r. i osadzeni w obozie w Działdowie, z którego wywieziono ich 16 stycznia 1945 r. Wspomnianą grupę Polaków transportowano drogą kolejową przez Toruń, Inowrocław, Gniezno do Poznania. Na Dworcu Głównym w Poznaniu zostali odłączeni od transportu i przywiezieni na teren obozu karno-śledczego w Żabikowie. W związku z tym, że więzienie już nie funkcjonowało, skazańców przetransportowano na teren cmentarza w Żabikowie, gdzie zostali rozstrzelani. W osobnej części zbiorowej mogiły pochowano więźniów obozu w Żabikowie, rozstrzelanych 9 i 12 stycznia 1945 r. w egzekucjach żołnierzy poznańskiego Okręgu Armii Krajowej. RW Sprawdź, jak dojechać:
13. Więzienie Policji Bezpieczeństwa i Wychowawczy Obóz Pracy
W latach 1943–1945 w Żabikowie, dziś będącym częścią miasta Luboń, funkcjonował obóz karno-śledczy noszący podczas okupacji oficjalną nazwę Więzienie Policji Bezpieczeństwa i Wychowawczy Obóz Pracy Poznań-Junikowo (niem. Polizeigefängnis der Sicherheitspolizei und Arbeitserziehungslager in Posen-Lenzingen. Został założony wiosną 1943 r. i do wiosny 1944 r. działał równolegle z Fortem VII. Po likwidacji obozu w Forcie VII był jego kontynuacją. Podlegał placówce gestapo w Poznaniu. O uwięzieniu w Żabikowie decydowało przede wszystkim oskarżenie o wrogą działalność wobec III Rzeszy. Obóz był dla gestapo miejscem przetrzymywania aresztowanych na okres śledztwa i przesłuchań do czasu wydania lub wykonania wyroku. Był przejściowym miejscem odosobnienia, przeznaczonym głównie dla Polaków, ale więziono tu także obywateli Związku Radzieckiego (jeńców i uciekinierów z robót przymusowych), Słowaków, Holendrów, Luksemburczyków i Niemców. W zależności od przyczyny zatrzymania przydzielano aresztowanym odpowiednie kategorie: więźnia politycznego lub karnego. Większość więźniów politycznych osadzonych w obozie stanowili członkowie ruchu oporu, Armii Krajowej, Szarych Szeregów i organizacji scalonych z AK, takich jak: Narodowa Organizacja Wojskowa, Wielkopolska Organizacja Powstańcza, Polska Niepodległa. Obóz funkcjonował do stycznia 1945 r., kiedy to zarządzono jego ewakuację do Rzeszy. Przed nadejściem wojsk radzieckich hitlerowcy częściowo spalili obóz, a więźniów politycznych i niezdolnych do ewakuacji rozstrzelali. Zwłoki zamordowanych spalono w obrębie baraku zwolnień i przyjęć (Abganszelle). Ewakuacja rozpoczęła się w nocy z 19 na 20 stycznia 1945 r. Pierwszą grupę więźniów przewieziono koleją do KL Sachsenhausen, a pozostałych przeznaczono do ewakuacji pieszej. Po dwóch tygodniach wędrówki dotarli oni także do KL Sachsenhusen, skąd dalej przenoszono więźniów do innych obozów, m.in. KL Ravensbrück i KL Mauthausen. Obecnie obok terenu byłego obozu (udostępnionego zwiedzającym) znajduje się Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie, gdzie oglądać można dwie wystawy stałe Więzienie Policyjne Policji Bezpieczeństwa oraz Wychowawczy Obóz Pracy w Posen-Lenzingen oraz Obozy pracy Przymusowej dla Żydów w Kraju Warty 1941- 1943. RW Sprawdź, jak dojechać:
11. Lager Glowna. Obóz przesiedleńczy dla ludności polskiej na Głównej w Poznaniu
Obóz dla wysiedlonych w Poznaniu przy ul. Bałtyckiej w dzielnicy Główna (niem. Lager Glowna, Stammlager Glowna, Internierungslager Glowna lub Durchangslager Glowna) został utworzony w ostatnich dniach października 1939 r. na podstawie Zarządzenia o rozpoczęciu wysiedleń ludności polskiej z ziem wcielonych do Rzeszy na obszar Generalnego Gubernatorstwa z dnia 30 października 1939 r. Wśród osób wyznaczonych do natychmiastowej deportacji znaleźli się Polacy, m.in. przedstawiciele inteligencji, członkowie partii politycznych oraz organizacji polskich, których działania uznano za wrogie wobec III Rzeszy, a także Żydzi. W przeprowadzeniu akcji wysiedleńczych brali udział członkowie oddziałów szturmowych SA, sztafet ochronnych SS, policji ochronnej Schutzpolizei, żandarmerii, a także członkowie Selbstschutzu. Usuwanie Polaków z ich domów przeprowadzano zawsze niespodziewanie: rodzinom dawano 15–30 minut na spakowanie niewielkiego bagażu z najpotrzebniejszymi rzeczami. Nie było wolno im zabrać kosztowności, a cały pozostały majątek przechodził na własność III Rzeszy. Następnie ludzi przewożono samochodami ciężarowymi lub autobusami do obozu na Głównej. Pierwsza grupa Polaków (217 osób) wyznaczona do wysiedlenia została sprowadzona do obozu na Głównej 5 listopada 1939 r. Sam obóz został utworzony w pobliżu bocznicy kolejowej w starych barakach magazynu wojskowego, które łącznie pomieścić mogły 4–4,5 tys. ludzi; otoczono go drutami kolczastymi i wieżami wartowniczymi. Obóz posiadał zarówno niemiecką administrację, jak i polską. Wiosną 1940 r. zatrudnionych było tam ok. 170 funkcjonariuszy niemieckich. Wśród osób wysiedlonych znaleźli się m.in. profesorowie Uniwersytetu Poznańskiego, nauczyciele, lekarze, adwokaci, kupcy. Przybyłych do obozu kwaterowano w barakach, gdzie warunki życia były tragiczne. Szczególnie zimą, kiedy ograniczano możliwości ogrzewania baraków, ludzie chorowali, co w przypadku ludzi starszych czy dzieci niekiedy kończyło się śmiercią. W trakcie oczekiwania, czasami wiele dni na transport kolejowy do Generalnego Gubernatorstwa (GG), Polacy byli kierowani do różnych robót na terenie obozu – prac porządkowych czy pracy w kuchni. Do obozu przesiedleńczego na Głównej od grudnia 1939 r. zaczęto kierować także Żydów, głównie z Poznania, których wysiedlono w okolicę Lublina. Kolejne grupy Żydów zostały deportowane jeszcze wiosną 1940 r. na wschód do GG. Wiosną 1940 r. z obozu na Głównej została deportowana także grupa ok. 450 Romów. Obóz na Głównej funkcjonował do 1 maja 1940 r., nie oznaczało to jednak wstrzymania deportacji ludności polskiej do GG. Kolejne grupy Polaków z Poznania i okolic były wywożone do obozów przejściowych na terenie Łodzi. Przyjmuje się, że w okresie od 5 listopada 1939 r. do 20 maja 1940 r. do GG deportowano 31 tys. 424 Polaków, 1112 Żydów oraz 450 Romów. Obecnie jest to teren przemysłowy, na którym znajdują się hurtownie oraz hale produkcyjne. Tablica upamiętniająca wysiedlonych Polaków stoi przy wjeździe z ul. Bałtyckiej w ul. Chemiczną. PM Sprawdź, jak dojechać:
9. Miejsca straceń przy jeziorze Rusałka
W 1940 r. w lasach golęcińskich na obszarze wokół jeziora Rusałka członkowie SS rozstrzelali ponad 2 tys. więźniów Fortu VII. Współcześnie na obrzeżach Rusałki upamiętniono trzy miejsca egzekucji: Wschodni brzeg Rusałki (u zbiegu ul. św. Wawrzyńca i ul. Niestachowskiej przy nasypie kolejowym) – w styczniu 1940 r. w masowej egzekucji rozstrzelano 2 tys. osób, które pochowano w zbiorowej mogile. Południowy brzeg Rusałki (na wysokości początku ul. Żarnowieckiej) – w grudniu 1940 r. rozstrzelano tam 40 więźniów Fortu VII. Północny brzeg Rusałki (nad Strumieniem Golęcińskim, niedaleko plaży) – w kwietniu 1940 r. rozstrzelano tam ok. 20 więźniów Fortu VII. PM Sprawdź, jak dojechać: Wschodni brzeg Rusałki Południowy brzeg Rusałki Północny brzeg Rusałki
8. Zbiorowa mogiła ofiar drugiej wojny światowej na cmentarzu górczyńskim
Na cmentarzu górczyńskim przy ul. Piotra Ściegiennego w zbiorowej mogile złożono bezimienne prochy pomordowanych więźniów obozu karno-śledczego w Żabikowie oraz więźniów obozów pracy przymusowej dla Żydów. Ciała zmarłych ofiar spopielano w piecu krematoryjnym znajdującym w Instytucie Anatomii tzw. Uniwersytetu Rzeszy w Poznaniu przy dzisiejszej ul. Śniadeckich. RW Sprawdź, jak dojechać:
7. Collegium Anatomicum
Gmach Collegium Anatomicum przy ul. Święcickiego 6 (niem. Friedrich-Nietzsche-Strasse) został wzniesiony w 1929 r. przed rozpoczęciem Powszechnej Wystawy Krajowej i należał do Uniwersytetu Poznańskiego. Podczas okupacji w budynku tym działał Instytut Anatomii tzw. Uniwersytetu Rzeszy w Poznaniu (Anatomisches Institut Reichsuniversität Posen), którego dyrektorem był od 1 kwietnia 1941 r. prof. dr Hermann Voss. W podziemiach kierowanego przez niego Instytutu znajdował się piec krematoryjny, w którym spopielano zwłoki ofiar przywożonych z obozu w Forcie VII, obozu karno-śledczego w Żabikowie, więzienia przy ul. Młyńskiej w Poznaniu oraz obozów pracy przymusowej dla Żydów. Liczba spalonych w krematorium Collegium Anatomicum zwłok do dnia dzisiejszego jest trudna do ustalenia. Według zeznań Michała Worocha i Józefa Jendrykiewicza, byłych pracowników Instytutu pracujących przy obsłudze pieca, podczas okupacji spopielono od 3 do 6 tys. zwłok, jednakże przytoczone dane są trudne do sprawdzenia i potwierdzenia. Badania w tym zakresie prowadził prof. dr med. Stanisław Łaguna, który stwierdził na podstawie analizy rejestru odbioru zwłok, że w okresie od 31 października 1941 r. do 10 lipca 1944 r. skremowano łącznie 867 ofiar. JN Sprawdź, jak dojechać:
6. Pomnik upamiętniający akcję Bollwerk (dawny port rzeczny)
Pomnik stojący przy ul. Estkowskiego upamiętnia akcję dywersyjno-sabotażową, w trakcie której nocą z 20 na 21 lutego 1942 r. doszło do zniszczenia przez oddziały Armii Krajowej magazynów niemieckich w porcie rzecznym w Poznaniu. Zadanie to wykonał st. sierż. Michał Garczyk (ps. Kuba), który dowodził Lotnym Oddziałem Wielkopolskiego Kierownictwa Związku Odwetu. Zgodnie z rozkazem naczelnego wodza gen. Władysława Sikorskiego, celem akcji było zniszczenie dostaw dla wojska niemieckiego przygotowanych do wysyłki na front wschodni. W akcji użyto materiały produkowane w warunkach konspiracyjnych, m.in. lonty i zapalniki z opóźnionym działaniem niepozostawiające śladów zastosowania. W trakcie prowadzonego śledztwa uczestnicy akcji zostali aresztowani i po przesłuchaniach wyrokiem Sądu Specjalnego skazani na karę śmierci, którą wykonano w więzieniu przy ul. Młyńskiej w Poznaniu. JN Sprawdź, jak dojechać:
5. Cytadela
W okresie zaborów ziem polskich władze pruskie postanowiły stworzyć z Poznania twierdzę otaczając je rozbudowanym systemem fortyfikacji, którym centralnym punktem był Fort Winiary umiejscowiony na wzgórzu będącym częścią wsi Winogrady. 18 stycznia 1945 r. w czasie walk o Poznań armia radziecka przeprowadziła artyleryjski ostrzał Cytadeli, która okazała się ostatnim bastionem Wehrmachtu w mieście. Po pięciu dniach ciągłego ostrzału dowództwo niemieckie 23 stycznia przekazało Rosjanom warunki kapitulacji. W czasie walk o Cytadelę wojsko radzieckie do pomocy w szturmie przymusowo zwerbowało przeszło 2 tys. poznaniaków, aż 96 z nich zginęło. Na stokach poznańskiej Cytadeli 21 lipca 1946 r. przeprowadzono ostatnią w Polsce publiczną egzekucję przez powieszenie. Wykonano ją na Arthurze Greiserze, namiestniku III Rzeszy i przywódcy NSDAP w tzw. Kraju Warty. Wydarzenie, na które ściągnęło kilkanaście tysięcy Polaków, stało się symbolem wymierzenia sprawiedliwości za lata okrutnej polityki wobec Polaków wprowadzonej przez Greisera. Obecnie Cytadelę otaczają cmentarze, na których pochowani zostali nie tylko polegli żołnierze, ale również mieszkańcy Poznania. Odnaleźć tam można: cmentarz parafii im. św. Wojciecha, cmentarz prawosławny, cmentarz garnizonowy, cmentarz powstańców wielkopolskich, żołnierzy poległych w latach 1918–1920, cmentarz Wspólnoty Brytyjskiej, cmentarz Wojenny Armii Czerwonej oraz cmentarz Bohaterów Polskich, na którym znajduje się m.in. mogiła z prochami ofiar terroru hitlerowskiego, w tym osób pomordowanych na Forcie VII, Żabikowie i więzieniu przy ul. Młyńskiej. Dziś teren ten znany jest Poznaniakom jako Park Cytadela – miejsce przyjazne rodzinnym spacerom czy wykonywaniu różnych aktywności fizycznych na świeżym powietrzu. W wielu miejscach można znaleźć skwery pełne kwiatów i instalacji artystycznych, jak np. rzeźbę plenerową Magdaleny Abakanowicz „Nierozpoznani”. Ze względu na historię tego miejsca należy także wspomnieć o monumentalnym obelisku Pomnika Bohaterów, upamiętniającym żołnierzy poległych w walkach o Poznań w 1945 r. oraz Dzwonie Pokoju, który bije w czasie najważniejszych świąt i rocznic. PM Sprawdź, jak dojechać:
4. Fort VII
Obóz w Forcie VII rozpoczął swoje funkcjonowanie 10 października 1939 r., tj. w okresie sprawowania władzy w Wielkopolsce przez niemiecki zarząd wojskowy. Tego dnia funkcjonariusze Einsatzgruppe VI wkroczyli do obiektu przy obecnej ul. Polskiej (niem. Kruppalle), który w czasach pruskich był częścią umocnień otaczających miasto i nosił wówczas nazwę Fort Colomb. W początkowym okresie urzędowo nazwany Sicherheitspolizei. Chef der Einsatzgruppe VI. Konzentrationslager – Posen (Policja Bezpieczeństwa. Szef Einsatzgruppe VI. Obóz Koncentracyjny – Poznań). Po przejęciu tego obozu przez poznańską placówkę gestapo w połowie listopada 1939 r., przyjął on oficjalnie nową nazwę: Geheime Staatspolizei. Staatspolizeileitstelle Posen. Übergangslager – Fort VII (Tajna Policja Państwowa. Urząd Kierowniczy Policji Państwowej w Poznaniu. Obóz Przejściowy – Fort VII). Po raz ostatni zmieniono nazwę obozu w 1941 r. Odtąd jego nazwa oficjalna brzmiała: Polizeigefängnis der Sicherheitspolizei und Arbeitserziehungslager Fort VII (Więzienie Policyjne Policji Bezpieczeństwa i Wychowawczy Obóz Pracy Fort VII). W Forcie VII więzieni byli przede wszystkim Polacy pochodzący z terenów tzw. Kraju Warty. W obozie zginęli m.in. przedstawiciele wielkopolskich elit, działacze społeczni, powstańcy wielkopolscy, członkowie Polskiego Związku Zachodniego, profesorowie Uniwersytetu Poznańskiego, lekarze, urzędnicy, prawnicy, nauczyciele, księża i kupcy. W październiku 1939 r. w bunkrze nr 17 zagazowano około 400 pacjentów szpitala psychiatrycznego z Owińsk oraz oddziału psychiatrycznego szpitala przy ul. Grobla w Poznaniu. Od kwietnia 1940 r. w Forcie VII zaczęto osadzać więźniów aresztowanych za przynależność do polskiego ruchu oporu. Setki więźniów Fortu zostało stamtąd deportowanych do obozów koncentracyjnych. W dniu 25 kwietnia 1944 r. ostatnich więźniów osadzonych w Forcie VII przetransportowano do nowo utworzonego obozu w Żabikowie. Fort VII jest udostępniony zwiedzającym, znajduje się tam Muzeum Martyrologii Wielkopolan, gdzie można oglądać wystawy poświęcone ofiarom terroru niemieckiego w tzw. Kraju Warty. RW Sprawdź, jak dojechać:
3. Polizepräsidium
Na ziemiach polskich wcielonych podczas drugiej wojny światowej do Rzeszy niemieckiej, okupacyjne władze w miastach liczących powyżej 100 000 mieszkańców utworzyły tzw. państwowe zarządy policyjne, noszące nazwę prezydiów policji (Polizeipräsidium). W Kraju Warty takie urzędy zostały utworzone w Poznaniu oraz w Łodzi. Prezydia policji oraz dyrekcja policji wykonywały na terenie danego miasta zadania przede wszystkim o charakterze porządkowym, sporadycznie otrzymywały zadania policyjno-polityczne, a także zajmowały się sprawami z zakresu administracyjnego (sprawy meldunkowe, paszportowe, drogowe, kary administracyjne itp.). Organem wykonawczym prezydiów policji była policja ochronna Rzeszy (Schutzpolizei des Reiches). Prezydia policji były również obok innych niemieckich organów policyjnych narzędziem terroru wobec ludności polskiej w Kraju Warty m.in. poprzez wydawanie zarządzeń skierowanych przeciwko Polakom. Prezydium Policji w Poznaniu znajdowało się w budynku przy pl. Wolności 16–17 (niem. Wilhelmplatz), gdzie dziś mieści się Wydział Spraw Cudzoziemców Wielkopolskiego Urzędu Wojewódzkiego. W czasie niemieckiej okupacji znajdował się tam areszt, w którym osadzone były osoby przed ich deportacją do obozów koncentracyjnych, przebywali tam również więźniowie obozu karno-śledczego w Żabikowie, zanim zostali na podstawie wyroków wydanych przez niemieckie Policyjne Sądy Doraźne (Polizeistandgerichte) dołączeni do transportów skierowanych do obozów koncentracyjnych. JN Sprawdź, jak dojechać: